Toksykologia sądowa a bezpieczeństwo żywności

Toksykologia sądowa coraz częściej wykorzystuje metody analityczne opracowane pierwotnie na potrzeby kontroli bezpieczeństwa żywności. Obie dziedziny opierają się bowiem na tym samym fundamencie: zaawansowanych i wysokoczułych technikach instrumentalnych. W sprawach karnych materiałem dowodowym bywają śladowe ilości substancji. Mimo to opisywana metodyka pozwala wykrywać i oznaczać związki na poziomie ułamków nanogramów. Dzięki temu wyniki badań pomagają wyjaśniać okoliczności zdarzeń, które bez analiz fizyko-chemicznych pozostałyby nierozstrzygnięte. Zagadnienia te były przedmiotem wystąpienia dr. n. med. Jakuba Czarnego podczas XLII Konferencji Toksykologów Sądowych, która odbyła się w ramach Forum Toksykologicznego „TOX³” w dniach 15–17 czerwca 2026 roku w Gdańsku.

Toksykologia sądowa a bezpieczeństwo żywności – wspólny fundament metodyczny

Kontrola bezpieczeństwa żywności ma charakter prewencyjny i regulacyjny oraz obejmuje masową skalę monitoringu populacyjnego. Toksykologia sądowa działa natomiast reaktywnie i śledczo, a jej przedmiotem są zwykle jednostkowe, śladowe próbki zabezpieczone na miejscu zdarzenia. Mimo odmiennych celów obie dyscypliny łączy wspólny mianownik: wykorzystanie nowoczesnych, wysokoczułych i selektywnych technik instrumentalnych, takich jak GC-MS/MS, LC-MS/MS oraz ICP-MS, a także procedur zapewniających wiarygodność i powtarzalność wyników. W rezultacie metody rozwijane w laboratoriach zajmujących się bezpieczeństwem żywności mogą być z powodzeniem adaptowane do praktyki kryminalistycznej i toksykologii sądowej.

Wyzwania analizy toksykologicznej w sprawach karnych

Toksykologia sądowa w sprawach karnych mierzy się z trzema zasadniczymi trudnościami. Po pierwsze,
w stanach nagłych liczy się czas, ponieważ każda minuta może decydować o życiu. Po drugie, na wstępnym etapie często nie wiadomo, jaka substancja toksyczna odpowiada za zatrucie, dlatego badanie musi obejmować szerokie spektrum związków. Po trzecie, materiał dowodowy bywa złożony, gdyż zawiera mieszaninę wielu substancji chemicznych (ksenobiotyków) występujących jednocześnie. Z tego powodu niezbędne są wieloparametryczne, wiarygodne badania jakościowe oraz ilościowe. Obejmują one również m.in. pestycydy, rodentycydy, metale toksyczne, dioksyny i węglowodory oraz inne grupy związków chemicznych istotne w badaniach bezpieczeństwa żywności, których metody analizy mogą znaleźć zastosowanie w badaniach kryminalistycznych.

Narzędzia analityczne Laboratorium IGS

Laboratorium IGS wykorzystuje komplementarny zestaw technik i metodyk badawczych, który pozwala objąć analizą zarówno pierwiastki, jak i złożone związki organiczne. Spektrometria mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie (ICP-MS) służy do analizy wielopierwiastkowej. Obejmuje ona metale ciężkie oraz izotopy, na przykład glin, miedź czy ołów.

Chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas (ze źródłem APGC) umożliwia oznaczanie lotnych i półlotnych związków organicznych. Należą do nich dioksyny, furany (PCDD/F), wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) oraz polichlorowane bifenyle (dlPCB). Z kolei chromatografia cieczowa sprzężona ze spektrometrią mas pozwala badać złożone, nielotne związki o dużej masie cząsteczkowej, takie jak nowoczesne pestycydy, rodentycydy oraz leki.

Skala oferowanych oznaczeń jest przy tym znacząca. W obszarze pestycydów i mykotoksyn laboratorium bada łącznie 367 analitów. Dla dioksyn, furanów oraz WWA liczba ta wynosi 53. W obszarze pierwiastków
i specjacji dostępnych jest natomiast 56 oznaczeń.

Więcej informacji o poszczególnych technikach można znaleźć w zakładce Fizykochemia. Zastosowanie spektrometrii mas szerzej omawia artykuł o spektrometrii mas w kryminalistyce, a analizę środowiskową – publikacja o analizie pozostałości pestycydów.

Przypadki z praktyki IGS w badaniach kryminalistycznych

Poniższe, zanonimizowane przykłady pokazują, w jaki sposób toksykologia sądowa oraz fizykochemia kryminalistyczna wykorzystują metody stosowane w badaniach dotyczących bezpieczeństwa żywności
w postępowaniach karnych. We wszystkich sprawach laboratorium IGS dostarczyło obiektywnych danych analitycznych, które pomogły wyjaśnić rzeczywisty przebieg zdarzeń.

Przypadek I — masowy pomór pszczół

W prywatnej pasiece położonej na skraju lasu doszło do masowego pomoru pszczół. W pobliżu trwały prace renowacyjne ambony myśliwskiej z użyciem preparatów do impregnacji drewna. Dlatego początkowo podejrzewano przypadkowe zatrucie metalami ciężkimi, w tym miedzią lub chromem wypłukiwanymi z impregnatów. Aby to sprawdzić, materiał poddano mineralizacji mikrofalowej, a następnie oznaczono zawartość metali techniką ICP-MS. Stężenie miedzi wyniosło 10,73 µg/g i mieściło się w normie fizjologicznej, co pozwoliło odrzucić tę hipotezę. W kolejnym kroku zastosowano zwalidowane procedury multianalityczne, pierwotnie opracowane na potrzeby kontroli żywności. Badanie GC-MS/MS oraz UPLC-MS/MS ujawniło z kolei obecność chloropiryfosu — wysoce toksycznego insektycydu fosforoorganicznego, wycofanego z zastosowania w Unii Europejskiej od 2020 r. W rezultacie wyniki wskazały na intencjonalne zatrucie pasieki. Wykorzystane techniki spektrometrii mas szerzej omawia artykuł o spektrometrii mas w kryminalistyce.

Przypadek II — podejrzenie emisji toksycznych dymów

Sprawa dotyczyła poważnego oskarżenia o zatruwanie środowiska oraz stwarzanie zagrożenia dla zdrowia sąsiadów. Źródłem narażenia miały być toksyczne dymy, powstające rzekomo ze spalania gumy i tworzyw sztucznych. Jako materiał dowodowy zabezpieczono próbki sadzy z przewodu kominowego, w których poszukiwano rakotwórczych dioksyn, furanów oraz WWA.

Próbki poddano ekstrakcji ciśnieniowej, a następnie wieloetapowemu oczyszczaniu i oznaczeniu techniką APGC-MS/MS. Oznaczony współczynnik toksyczności (TEQ) dla dioksyn i furanów wyniósł 2,76 ng/kg, a dla polichlorowanych bifenyli — 0,65 ng/kg. Stężenia WWA pozostały natomiast znacząco poniżej progu zagrożenia. Dzięki temu wynik dostarczył obiektywnej podstawy do oceny rzeczywistej skali narażenia.

Przypadek III — nagły zgon podczas prac na polu

Rolnik zmarł nagle podczas przygotowywania roztworów do oprysków. Na miejscu zdarzenia zabezpieczono dziesiątki pojemników z różnorodnymi, wysoce toksycznymi pestycydami. Z tego względu wstępnie założono śmiertelne zatrucie środkami ochrony roślin – wskutek błędu w sztuce, awarii sprzętu lub celowego działania. Szerokoprofilowe skanowanie toksykologiczne krwi oraz wycinków narządów, wykonane technikami LC-MS/MS i GC-MS/MS, nie wykazało jednak żadnych pozostałości badanych substancji. Metody te są zwalidowane do detekcji setek związków z czułością na poziomie ułamków nanogramów. Dlatego ich wynik ujemny ma realną wartość dowodową i pozwolił wykluczyć główną hipotezę śledczą oraz ukierunkować postępowanie na inne możliwe przyczyny zgonu. W konsekwencji zabezpieczone pojemniki okazały się fałszywym tropem. Metodykę wykrywania pozostałości środków ochrony roślin rozwija artykuł o analizie pozostałości pestycydów w sprawach kryminalnych.

Przypadek IV — niedozwolone materiały w architekturze krajobrazu

Ostatni przykład dotyczył podejrzenia, że do budowy elementów architektury krajobrazu wykorzystano stare podkłady kolejowe. Drewno takich podkładów impregnuje się kreozotem – produktem smołowym bogatym w wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), fenole oraz krezole. Ze względu na właściwości toksyczne i rakotwórcze stosowanie drewna impregnowanego kreozotem podlega ścisłym ograniczeniom wynikającym z rozporządzenia REACH. Zgodnie z załącznikiem XVII (poz. 31) takie drewno nie może być wykorzystywane m.in. na placach zabaw, w parkach, ogrodach ani w innych miejscach, gdzie może dochodzić do częstego kontaktu ludzi ze skórą.

W Polsce sprawami tych ograniczeń zajmuje się Biuro do spraw Substancji Chemicznych. Użycie podkładów w ogrodach, na placach zabaw jest niedozwolone, a zużyty materiał traktuje się jako odpad niebezpieczny.

W wyniku analiz metodą GC-MS/MS w badanej próbce zidentyfikowano pochodne fenolu, krezole oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), tworzące charakterystyczny profil chemiczny kreozotu. Uzyskane wyniki potwierdziły obecność związków charakterystycznych dla kreozotu, wskazując na wykorzystanie drewna impregnowanego tym środkiem.

Wartość badań toksykologicznych i fizykochemicznych

Wartość dowodowa wyników zależy nie tylko od czułości metod, lecz przede wszystkim od ich wiarygodności. Laboratorium IGS stosuje zwalidowane procedury badawcze, zgodne z aktualnymi wymaganiami normatywnymi, co gwarantuje powtarzalność i rzetelność uzyskiwanych wyników. Dzięki temu dane analityczne mogą stanowić solidną podstawę w postępowaniach prowadzonych przez organy procesowe oraz biegłych.